im. JERZEGO FEDOROWICZA i LUDMIŁY POPIEL
ZOOM 8/24 | EKSPRESJA CISZY
Ludmiła Popiel. Pomiędzy koniecznością a tajemnicą
Czy można trafniej opisać ludzką egzystencję, używając tak niewielu środków?
W Summie technologiae Stanisław Lem rozważał śmierć jako element biologicznej konstrukcji życia. Ewolucja opiera się na rozrodzie, dziedziczeniu i następstwie pokoleń. Śmierć jednostki wpisuje się w ten proces, choć nie musi być bezwzględnym warunkiem wszelkiego możliwego życia.
Niemal pięć stuleci wcześniej Pietro Pomponazzi w traktacie O nieśmiertelności duszy stawiał inne pytanie: czy życie potrzebuje obietnicy wieczności, aby zachować sens? Czy świadomość śmiertelności odbiera wartość ludzkiemu istnieniu?
Dla Pomponazziego cnota mogła być wartością samą w sobie. Życie nie musi trwać wiecznie, aby było wartościowe.
Lem pyta o biologiczną konieczność śmierci. Pomponazzi — o sens śmiertelnego życia. Ludmiła Popiel pozostawia te pytania otwarte.
Jej tryptyk nie ilustruje żadnej filozofii. Oscyluje pomiędzy tymi perspektywami, pozwalając spojrzeć na śmierć jako zjawisko natury, granicę osobistego doświadczenia, przedmiot pamięci albo tajemnicę.
Jest w tym dziele coś, co przywołuje ducha wczesnego ekspresjonizmu — potrzebę wyrażenia najgłębszych ludzkich przeżyć. Jednak tam, gdzie ekspresjoniści posługiwali się gwałtownością gestu, intensywnością koloru i formy, Popiel wybiera drogę przeciwną: niemal całkowitą powściągliwość.
To, co w ekspresjonizmie bywało krzykiem, tutaj staje się ciszą. Ale ciszą równie intensywną.
Czy można w tej ciszy odnaleźć również odległe echo wojny, którą Ludmiła przeżyła jako dziecko? Nie wiemy, czy doświadczenia tamtych lat wpłynęły na powstanie tryptyku. Trudno jednak pominąć biografię pokolenia, dla którego śmierć, zagrożenie i utrata stały się częścią dziecięcego doświadczenia świata.
Być może pamięć nie zawsze potrzebuje obrazu. Czasem znajduje wyraz w milczeniu.
W listopadowym czasie wspominania zmarłych praca Popiel nabiera szczególnej wymowy. Biologiczne życie człowieka dobiega końca, ale jego obecność w pamięci innych może trwać nadal.
…humana, …morta, …sacra nie daje gotowych odpowiedzi. Nie definiuje sacrum, nie obiecuje nieśmiertelności, nie sprowadza śmierci do biologicznego mechanizmu. Pozostawia widzowi wolność spojrzenia i przestrzeń dla własnych emocji.
Być może właśnie na tym polega geniusz tej pracy: na zdolności wywołania głębokiego poruszenia przy użyciu niemal minimalnych środków.
Możemy zmierzyć długość życia. Nie potrafimy zmierzyć tego, co po nim pozostaje.
Ludmiła Popiel, …humana, …morta, …sacra, 1981. Tryptyk, tusz na brystolu, 3 × 33 × 33 cm. Zbiory Muzeum w Koszalinie.



