im. JERZEGO FEDOROWICZA i LUDMIŁY POPIEL
ZOOM 10/24 | ŻYCIE STRUKTURY
Jerzy Fedorowicz — Kompozycja Z, ok. 1967
We wrześniu 1928 roku, w odstępie zaledwie pięciu dni, przyszło na świat dwóch przyszłych pionierów sztuki konceptualnej: Jerzy Fedorowicz i Sol LeWitt.
LeWitt stanie się jednym z ojców światowego konceptualizmu. Fedorowicz — jednym z pionierów konceptualizmu w Polsce, współtworzącym jego język artystyczny daleko od głównych ośrodków sztuki.
Obaj byli artystami zainteresowanymi geometrią, ideą i regułami tworzenia. Ich doświadczenia prowadziły jednak do tych zagadnień różnymi drogami.
LeWitt, wykształcony artystycznie, zetknął się z praktyką projektowania podczas pracy graficznej w biurze architektonicznym I. M. Peia. Fedorowicz od dzieciństwa fascynował się techniką i konstrukcją. Choć wybrał sztukę, myślenie techniczne pozostało integralną częścią jego artystycznej wyobraźni.
W 1967 roku LeWitt opublikował w Artforum słynne zdanie:
„Idea staje się maszyną, która tworzy sztukę”.
W tym samym czasie Fedorowicz stworzył Kompozycję Z z cyklu Obrazy Kinetyczne – Relatywy.
Nie mamy podstaw, by sądzić, że znali wówczas swoje prace. A jednak dzisiaj możemy dostrzec między nimi dialog, który nigdy się nie odbył.
Coś wisiało w powietrzu.
Obraz jak wynik eksperymentu
Kompozycja Z jest niezwykła już na pierwszy rzut oka.
Powtarzające się geometryczne elementy tworzą precyzyjną, niemal hipnotyczną strukturę. Wszystko zdaje się podlegać określonym regułom. Każdy element ma swoje miejsce, każda część należy do większej całości.
Jest w tym piękno konstrukcji — piękno dobrze zaprojektowanej maszyny, matematycznej formuły czy harmonijnie funkcjonującego organizmu.
Obraz mógłby być graficzną ilustracją wyniku laboratoryjnego. Wizualizacją rozkładu naprężeń, zapisem zmian zachodzących w materiale albo schematem nieznanego procesu.
Szare elementy tworzą regularne pole. Intensywne, fluorescencyjne różowe pola wskazują obszar, w którym dzieje się coś szczególnego.
Nie znamy jednak badanego zjawiska. Nie ma skali pomiarowej, jednostek ani opisu eksperymentu.
I właśnie tutaj zaczyna się sztuka.
Ten niemal naukowy sposób wyrażania myśli jest charakterystyczny dla twórczości zarówno Jerzego Fedorowicza, jak i Ludmiły Popiel. Oboje posługiwali się językiem niezwykle oszczędnym, konsekwentnym, bliskim technicznym schematom i modelom. Nie chodziło o naśladowanie nauki, lecz o podobną dyscyplinę myślenia.
Ich obrazy nie tyle przedstawiają rzeczywistość, ile proponują sposoby jej poznawania.
Obraz jako instrument
Wyobraźmy sobie linijkę.
Linijka nie jest ilustracją długości. Nie przedstawia konkretnego przedmiotu. Jest instrumentem, który możemy przykładać do różnych rzeczy, aby poznać ich wymiary.
Kompozycję Z można potraktować w podobny sposób.
Nie jako ilustrację określonego zjawiska, ale jako narzędzie służące do myślenia o strukturach.
Możemy przyłożyć ten obraz do organizacji społecznej, korporacji, struktury politycznej, gospodarki, ekosystemu czy świata sztuki.
Za każdym razem możemy postawić podobne pytania.
Co utrzymuje całość w równowadze? Jakie relacje łączą jej elementy? Co dzieje się, kiedy jeden z nich zaczyna dominować nad pozostałymi? Czy zakłócenie oznacza destrukcję, czy może jest początkiem przemiany?
Oczywiście obraz nie mierzy rzeczywistości tak jak przyrząd laboratoryjny. Nie dostarcza gotowych odpowiedzi. Pozwala jednak rozpoznawać zależności, których wcześniej mogliśmy nie dostrzegać.
Nie jest obrazem jednej struktury. Jest obrazem, za pomocą którego możemy myśleć o wielu strukturach.
Piękno samodestrukcji
Powróćmy do intensywnych różowych pól.
Są najbardziej efektowną częścią Kompozycji Z. Przyciągają wzrok, zakłócają regularny rytm, niemal przejmują kontrolę nad całością.
Co ciekawe, nie wyglądają jak coś, co wtargnęło do obrazu z zewnątrz. Należą do tej samej geometrycznej struktury co pozostałe elementy.
Zakłócenie zdaje się powstawać wewnątrz samej struktury.
I tu pojawia się paradoks.
Struktura może być piękna, racjonalna i znakomicie zorganizowana, a mimo to wytwarzać mechanizmy, które zagrażają jej własnej równowadze.
Nie musi zostać zniszczona przez zewnętrznego przeciwnika. Może sama stworzyć warunki własnego rozpadu.
W tym obrazie można dostrzec mechanizm, który znamy z wielu dziedzin życia.
Organizacja powołana do realizacji określonej idei z czasem może zacząć służyć przede wszystkim własnemu przetrwaniu. Gospodarka może wytwarzać procesy zagrażające środowisku, od którego zależy. Instytucja może osiągnąć tak wielki sukces, że stopniowo zapomni o celu swojego powstania.
Nawet sztuka nie jest od tego wolna.
Konceptualizm przesuwał uwagę z materialnego przedmiotu na ideę, proces i doświadczenie. Z czasem również idee konceptualne stały się częścią rynku, kolekcji i mechanizmów prestiżu.
Czy sukces może stać się początkiem zaprzeczenia własnym zasadom?
Nie twierdzimy, że Fedorowicz namalował alegorię komercjalizacji sztuki. Kompozycja Z nie jest ilustracją gotowej tezy politycznej, społecznej ani ekonomicznej.
Jest czymś ciekawszym: modelem, który pozwala dostrzegać podobne mechanizmy w pozornie niepowiązanych zjawiskach.
Życie struktury
Fedorowicz używał określenia „życie struktury”.
To sformułowanie wydaje się kluczem do zrozumienia Kompozycji Z.
Struktura nie jest tu wyłącznie nieruchomym układem elementów. Możemy postrzegać ją jako coś, co podlega procesom, zmianom i napięciom. Coś, czego właściwości wynikają nie tylko z poszczególnych części, ale przede wszystkim z relacji między nimi.
W latach sześćdziesiątych zainteresowanie cybernetyką, teorią informacji i strukturami przenikało wiele dziedzin wiedzy i sztuki.
Coraz częściej rzeczywistość próbowano rozumieć nie jako zbiór niezależnych przedmiotów, lecz jako sieć wzajemnych zależności.
Dla Fedorowicza, artysty o wyobraźni ukształtowanej również przez technikę, pytanie o życie struktury stało się częścią języka malarskiego.
Nie chodziło jedynie o to, że obraz można zbudować według reguł.
Chodziło o to, co dzieje się później.
Jak zachowuje się struktura? Czy pozostaje stabilna? Czy wytwarza nowe relacje? Czy jej elementy zaczynają oddziaływać na siebie w sposób, którego nie przewidzieliśmy?
Różowe pola mogą zapowiadać rozpad. Mogą jednak oznaczać również energię, przemianę i możliwość odnowy.
To, co w jednej strukturze jest katastrofą, w innej może okazać się początkiem nowego porządku.
Obraz pozostawia nas z tą niejednoznacznością.
Pytanie, które nie straciło aktualności
Dzisiaj budujemy coraz bardziej złożone struktury technologiczne. Sztuczna inteligencja potrafi tworzyć obrazy, teksty i muzykę. Algorytmy wpływają na gospodarkę, komunikację i zachowania społeczne.
Zdanie LeWitta o idei stającej się maszyną tworzącą sztukę brzmi dziś niemal dosłownie.
Ale Kompozycja Z skłania nas do postawienia następnego pytania.
Nie tylko: jak skonstruować coś, co będzie działało?
Przede wszystkim: co stanie się z tą strukturą, kiedy zacznie żyć własnym życiem?
Czy potrafimy przewidzieć wszystkie konsekwencje? Czy jej rozwój będzie zgodny z naszymi zamierzeniami? Czy mechanizmy odpowiedzialne za jej sukces nie staną się kiedyś źródłem destabilizacji?
Fedorowicz nie przedstawia nam przyszłości. Nie ilustruje sztucznej inteligencji, kryzysu ekologicznego ani mechanizmów współczesnej polityki.
Daje nam coś trwalszego niż prognoza.
Instrument do patrzenia na świat.
I być może dlatego Kompozycja Z, namalowana niemal sześćdziesiąt lat temu, pozostaje tak aktualna.
Nie mówi nam, jaki jest świat.
Pomaga zobaczyć, jak działa.
Jerzy Fedorowicz, Kompozycja Z z cyklu Obrazy Kinetyczne – Relatywy, ok. 1967, technika mieszana, płyta pilśniowa, 75 × 100 cm, zbiory prywatne.
ZOOM 10/24 — Fundacja Osieki
Stay tuned. Przed nami kolejne ZOOM-y.
Bibliografia i źródła
-
Fundacja „Osieki”, ZOOM 3/24 – Punkt, 2026. Materiały dotyczące koncepcji Jerzego Fedorowicza z 1970 roku.
-
Archiwum Fundacji „Osieki” im. Jerzego Fedorowicza i Ludmiły Popiel – dokumentacja działalności artystów, materiały dotyczące podróży zagranicznych, plenerów osieckich oraz projektu Punkt (1970).
-
Zbigniew Makarewicz – wypowiedź przywołująca Jerzego Ludwińskiego i charakteryzująca koszalińskie środowisko artystyczne oraz projekt Punkt. Dokładny tytuł publikacji, data i strony wymagają uzupełnienia na podstawie materiału źródłowego.
-
Dokumentacja Fundacji „Osieki”, oprowadzanie kuratorskie Agnieszki Popiel po wystawie Poza obrazem, Muzeum w Koszalinie, 15 października 2026.

