im. JERZEGO FEDOROWICZA i LUDMIŁY POPIEL
ZOOM 7/24 | METR – JEDNOSTKA, KTÓREJ NIE MA W NATURZE
Czy można stworzyć dzieło sztuki z czegoś, co nie istnieje jako przedmiot?
Metr jest jedną z najbardziej oczywistych rzeczy w naszym życiu. Mierzymy nim odległości, projektujemy budynki, opisujemy przestrzeń. Ale czym właściwie jest metr?
Nie znajdziemy go w naturze jako gotowego przedmiotu. Metr został wymyślony.
Pod koniec XVIII wieku postanowiono stworzyć uniwersalną jednostkę długości, niezależną od ludzkiej stopy, łokcia czy lokalnych tradycji. Pierwotnie zdefiniowano ją jako jedną dziesięciomilionową część odległości od równika do bieguna północnego, mierzonej wzdłuż południka.
Miara wyprowadzona z wymiarów Ziemi miała służyć całej ludzkości.
W 1970 roku Jerzy Fedorowicz i Ludmiła Popiel uczynili metr przedmiotem artystycznej refleksji.
W pracy A–B Metr najciekawsze jest być może to, czego nie widzimy.
Między elementami dzieła istnieje odległość, która nie została narysowana. Nie potrzebuje materialnego przedstawienia. Istnieje jako relacja, którą możemy określić dzięki przyjętej jednostce.
Artysta nie musi rysować linii, aby wskazać odległość. Wystarczy odwołać się do pojęcia.
Niemal równocześnie, po drugiej stronie Atlantyku, podobne zagadnienia podejmował Mel Bochner.
W 1969 roku amerykański artysta rozpoczął cykl Measurement, oznaczając wymiary przestrzeni wystawienniczych w calach i stopach. Uczynił sam pomiar przedmiotem sztuki. Jego prace znajdują się dziś między innymi w kolekcji Museum of Modern Art (MoMA) w Nowym Jorku.
Fedorowicz i Popiel poszli w pewnym sensie dalej.
Bochner zajmował się pomiarem. Popiel i Fedorowicz skierowali uwagę na samą jednostkę, bez której pomiar nie byłby możliwy.
Fascynująca jest symultaniczność tych poszukiwań. W odstępie zaledwie roku, w odmiennych warunkach politycznych i kulturowych, artyści podejmowali pokrewne problemy.
Nie ma podstaw, by mówić o bezpośredniej inspiracji. Możemy natomiast dostrzec niezależność i równoległość myślenia.
To przypomnienie, że polska awangarda nie musiała jedynie podążać za ideami Zachodu. Potrafiła samodzielnie formułować równie fundamentalne pytania.
A co, jeśli metr jest również opowieścią o czasie?
Od 1983 roku metr definiowany jest przez drogę, jaką światło przebywa w próżni w czasie 1/299 792 458 sekundy.
Jeden metr odpowiada zatem około 3,34 nanosekundy podróży światła.
Współczesna definicja pozwala spojrzeć na A–B Metr z nowej perspektywy: odległość między A i B oznacza również określony czas potrzebny światłu na jej pokonanie.
Oczywiście artyści nie mogli odwoływać się w 1970 roku do definicji przyjętej trzynaście lat później. Ale dzieło konceptualne może ujawniać nowe znaczenia wraz z rozwojem naszej wiedzy.
Popiel i Fedorowicz porównywali swoje poszukiwania do „tablicy Mendelejewa sztuki”. Każda praca stanowiła kolejne pole większego systemu pytań o rzeczywistość.
Punkt, przestrzeń, ruch, relacja, miara – każde z tych pojęć mogło stać się samodzielnym tematem sztuki.
A–B Metr zajmuje na tej tablicy miejsce szczególne.
Czy jest pomnikiem metra? Raczej nie. Nie musi go ani gloryfikować, ani krytykować.
Wystarczy, że kieruje naszą uwagę na pojęcie tak powszechne, iż niemal przestaliśmy je zauważać.
Metr nie istnieje w naturze jako gotowy przedmiot. Istnieje jako idea, dzięki której potrafimy mierzyć naturę. Jerzy Fedorowicz uczynił z tej oczywistości temat sztuki.

Fot. 1. Ludmiła Popiel i Jerzy Fedorowicz. Fotografia z Archiwum Fundacji „Osieki” im. Jerzego Fedorowicza i Ludmiły Popiel.

