im. JERZEGO FEDOROWICZA i LUDMIŁY POPIEL
ZOOM – spojrzenie z bliska
ZOOM to cykl przygotowany przez Fundację „Osieki” im. Jerzego Fedorowicza i Ludmiły Popiel z okazji wystawy „Jerzy Fedorowicz i Ludmiła Popiel. Poza obrazem”, prezentowanej w Muzeum w Koszalinie od 4 września 2026 do 28 lutego 2027 roku.
Co tydzień zatrzymujemy się przy jednej pracy, idei lub wydarzeniu związanym z twórczością Ludmiły Popiel i Jerzego Fedorowicza. Przyglądamy się im z bliska, ale jednocześnie umieszczamy je w szerszym kontekście – polskiej i światowej awangardy, nauki, przemian społecznych oraz idei, które kształtowały sztukę lat 60. i 70.
Cykl powstał w mediach społecznościowych Fundacji jako sposób na rozszerzenie opowieści rozpoczętej na wystawie. Tutaj zbieramy wszystkie odcinki ZOOM-u w jednym miejscu – jako rozwijające się archiwum historii, kontekstów i pytań, które pozwalają na nowo spojrzeć na twórczość Popiel i Fedorowicza.
Bo czasem, żeby zobaczyć szerszy obraz, trzeba najpierw zrobić ZOOM.
ZOOM 1/24 | Jerzy Fedorowicz i projekt pomnika ofiar World Trade Center
11 września 2026 roku minęło dokładnie 25 lat od zamachu na World Trade Center. Jaki związek ma ta rocznica z wystawą „Jerzy Fedorowicz i Ludmiła Popiel. Poza obrazem”?
Wiosną 2003 roku ogłoszono międzynarodowy konkurs na projekt upamiętnienia ofiar zamachów – World Trade Center Site Memorial Competition. Był to jeden z największych konkursów architektonicznych w historii: organizatorzy otrzymali 5201 projektów z 63 krajów.
Swoją propozycję przygotował również Jerzy Fedorowicz.
Ostateczna wersja projektu wysłana na konkurs nie zachowała się w archiwum Fundacji. Zachował się natomiast szkic przygotowawczy, który po raz pierwszy został pokazany publicznie na wystawie Poza obrazem. Można go zobaczyć w ostatniej części ekspozycji, na antresoli Muzeum w Koszalinie.
To niewielki ślad znacznie większego zamierzenia, ale zarazem świadectwo tego, że zainteresowania Fedorowicza przestrzenią, pamięcią i znaczeniem miejsca nie zakończyły się wraz z epoką konceptualizmu lat 60. i 70.
Dlaczego jednak cykl ZOOM rozpoczynamy od projektu znajdującego się niemal na samym końcu wystawy?
A czymże jest chronologia, gdy w grę wchodzą emocje i pamięć?
Tak zaczęliśmy 24-tygodniowe odliczanie do zakończenia wystawy. ZOOM nie miał być przewodnikiem prowadzącym od pierwszego eksponatu do ostatniego. Każdy odcinek zatrzymuje się przy jednym dziele, dokumencie, idei lub historii, czasem podążając za chronologią twórczości, a czasem – jak w tym przypadku – za datą, skojarzeniem i pamięcią.
Bibliografia i źródła
Lower Manhattan Development Corporation, World Trade Center Site Memorial Competition, 2003 – dokumentacja konkursu i informacje o 5201 zgłoszeniach z 63 krajów.
Archiwum Fundacji „Osieki” im. Jerzego Fedorowicza i Ludmiły Popiel – szkic Jerzego Fedorowicza do projektu przygotowanego na World Trade Center Site Memorial Competition, 2003.
Muzeum w Koszalinie / Fundacja „Osieki”, materiały wystawy Jerzy Fedorowicz i Ludmiła Popiel. Poza obrazem, 2026.
ZOOM 2/24 | Równoległość spojrzeń: Popiel, Fedorowicz, Riley
Londyn i Koszalin. Bridget Riley, Ludmiła Popiel i Jerzy Fedorowicz. Trzy osoby należące niemal do tego samego pokolenia i podobne pytanie: czy nieruchomy obraz może wywołać wrażenie ruchu?
W 1966 roku Jerzy Fedorowicz miał 38 lat, Ludmiła Popiel 37, a Bridget Riley 35.
Riley była już wówczas jedną z najważniejszych postaci sztuki opartej na badaniu percepcji. Jej Movement in Squares z 1961 roku powstało z niezwykle prostego układu czarnych i białych kwadratów. Stopniowa zmiana ich szerokości sprawia jednak, że płaska powierzchnia zaczyna sprawiać wrażenie, jakby zaginała się i poruszała w przestrzeni. Cyfrowy katalog Yale Center for British Art określa tę pracę jako przełomową dla jej drogi ku abstrakcji i badań nad ruchem oraz przestrzenią. Bridget Riley Publications
W podobnym czasie Ludmiła Popiel i Jerzy Fedorowicz prowadzili własne eksperymenty z geometrią, rytmem, przestrzenią i percepcją.
Nie chodzi o wykazywanie wpływu Riley na Popiel czy Fedorowicza. Nie mamy podstaw, aby taką zależność stwierdzić.
Znacznie bardziej interesująca jest równoległość spojrzeń.
Żelazna kurtyna utrudniała przepływ ludzi, informacji i sztuki. Wyobraźnia nie znała jednak takich granic. Po obu stronach Europy artyści eksperymentowali z obrazem, przestrzenią i percepcją, dochodząc niekiedy do zaskakująco podobnych rozwiązań.
I właśnie w tej przestrzeni – wyobraźni i poszukiwania – spotykają się Bridget Riley, Ludmiła Popiel i Jerzy Fedorowicz.
Geometria przestaje być jedynie sposobem budowania kompozycji. Staje się narzędziem badania tego, jak widzimy.
Linia może sugerować ruch. Powtarzający się rytm może destabilizować powierzchnię. Kontrast może powodować wrażenie drgania. Płaski obraz może zacząć zachowywać się tak, jakby posiadał głębię.
W takim ujęciu dzieło nie jest już tylko obiektem znajdującym się przed widzem. Do jego powstania potrzebne jest jeszcze oko i umysł obserwatora.
To jeden z momentów prowadzących Popiel i Fedorowicza poza tradycyjnie rozumiany obraz. Pytanie „co przedstawia obraz?” stopniowo ustępuje innemu:
co obraz robi z naszym widzeniem?
Bibliografia i źródła
Bridget Riley, Movement in Squares, 1961, Arts Council Collection, Southbank Centre; katalog cyfrowy Bridget Riley: Perceptual Abstraction, Yale Center for British Art. Bridget Riley Publications
Bridget Riley: Perceptual Abstraction, Yale Center for British Art – katalog wystawy i omówienie badań artystki nad percepcją. Bridget Riley Publications
Materiały wystawy Jerzy Fedorowicz i Ludmiła Popiel. Poza obrazem, Muzeum w Koszalinie / Fundacja „Osieki” im. Jerzego Fedorowicza i Ludmiły Popiel, 2026.
ZOOM 3/24 | PUNKT – gdzie właściwie jesteśmy?
Punkt nie ma długości, szerokości ani grubości. Nie ma masy ani ciężaru. W sensie matematycznym jest pojęciem.
A jednak za pomocą tego pojęcia Jerzy Fedorowicz postanowił zorganizować przestrzeń całej planety.
Projekt PUNKT powstał w związku z Sympozjum Plastycznym Wrocław ’70 – jednym z najważniejszych wydarzeń w historii polskiej sztuki konceptualnej. Zachowane materiały Sympozjum wymieniają Punkt jako projekt Jerzego Fedorowicza; Ludmiła Popiel przedstawiła wówczas własny projekt Linia falista długości 215 m. Sympozjum 7020
Pomysł Fedorowicza był zarazem prosty i radykalny.
Artysta wyznacza miejsce na powierzchni Ziemi. Następnie prowadzi wyobrażoną oś przez środek planety. Tam, gdzie oś wychodzi po przeciwnej stronie globu, powinien znaleźć się punkt wtórny.
Powstaje w ten sposób układ obejmujący całą Ziemię.
W projekcie Fedorowicz podkreśla przy tym różnicę pomiędzy punktem jako pojęciem geometrycznym a jego materialną reprezentacją. Fizyczna realizacja – na przykład kula o średnicy trzech metrów – byłaby jedynie modelem punktu.
To rozróżnienie jest kluczowe.
Trzymetrowa kula nie jest PUNKTEM. Jest materialnym znakiem czegoś, co istnieje przede wszystkim jako pojęcie.
Dzieło zaczyna więc istnieć nie tyle w samym obiekcie, ile w relacji pomiędzy geometrią, powierzchnią Ziemi, jej środkiem, ogromną odległością dzielącą dwa miejsca i wyobraźnią człowieka zdolnego objąć tę konstrukcję myślą.
Dwa lata wcześniej wydarzyło się coś, co radykalnie zmieniło sposób, w jaki ludzie mogli wyobrażać sobie własną planetę.
24 grudnia 1968 roku, podczas misji Apollo 8, William Anders wykonał słynną fotografię Earthrise – Ziemi pojawiającej się nad księżycowym horyzontem. Apollo 8 było pierwszą załogową misją, która okrążyła Księżyc, a fotografia Andersa stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów naszej planety widzianej z kosmosu. NASA
Nie wiemy, czy Earthrise było bezpośrednią inspiracją dla Fedorowicza i nie ma powodu, aby taką zależność zakładać.
Obie realizacje należą jednak do niezwykłego momentu historycznego, w którym zmieniała się perspektywa patrzenia na Ziemię.
Earthrise pozwoliło człowiekowi zobaczyć własną planetę z zewnątrz – jako niewielką kulę zawieszoną w przestrzeni.
Fedorowicz zaproponował podobną zmianę skali za pomocą geometrii i wyobraźni. Stojąc w jednym miejscu, mamy pomyśleć o prostej przechodzącej przez środek globu i o punkcie znajdującym się tysiące kilometrów od nas, po jego przeciwnej stronie.
Materia dzieła zostaje zredukowana niemal do minimum.
Pozostają punkt, linia, planeta i idea.
Jedno spojrzenie na Ziemię wymagało rakiety, statku kosmicznego i aparatu fotograficznego.
Drugie – punktu, prostej i ludzkiego umysłu.
Bibliografia i źródła
Materiały archiwalne Sympozjum Plastycznego Wrocław ’70 – projekt Punkt Jerzego Fedorowicza; dokumentacja Sympozjum. Zestawienie projektów potwierdza udział Fedorowicza z Punktem oraz Ludmiły Popiel z Linią falistą długości 215 m. Sympozjum 7020
NASA, Apollo 8 – historia misji Apollo 8, 21–27 grudnia 1968. NASA
NASA, Apollo 8’s Iconic Earthrise – fotografia Williama Andersa, 24 grudnia 1968. NASA Science
Materiały wystawy Jerzy Fedorowicz i Ludmiła Popiel. Poza obrazem, Muzeum w Koszalinie / Fundacja „Osieki” im. Jerzego Fedorowicza i Ludmiły Popiel, 2026.
